“نفی سبیل” یک قاعده فقهی تمدن ساز

یکی از قواعد فقهی اسلام که از قرآن استخراج شده است، قاعده نفی سبیل است.

منبع و دلیل اصلی این قاعده آیه 141 سوره مبارکه نساء است. خداوند در این آیه می‌فرمایند:

الَّذِینَ یَتَرَبَّصُونَ بِکُمْ فَإِنْ کَانَ لَکُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ قَالُوا أَلَمْ نَکُنْ مَعَکُمْ وَإِنْ کَانَ لِلْکَافِرِینَ نَصِیبٌ قَالُوا أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَیْکُمْ وَنَمْنَعْکُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ ۚ فَاللَّهُ یَحْکُمُ بَیْنَکُمْ یَوْمَ الْقِیَامَهِ ۗ وَلَنْ یَجْعَلَ اللَّهُ لِلْکَافِرِینَ عَلَى الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلًا

“آنان که همواره حوادثی را برای شما انتظار می برند، اگر از سوی خدا برایتان فتح و پیروزی رسد، می گویند: مگر ما با شما [در میدان جنگ] نبودیم؟ [پس سهم ما را از غنایم جنگی بپردازید.] و اگر برای کافران بهره ای اندک [از غلبه و پیروزی] باشد، به آنان می گویند: آیا [ما که در میان ارتش اسلام بودیم] بر شما چیره و مسلّط نبودیم؟ [ولی دیدید که ازضربه زدن به شما خودداری کردیم] و شما را [ازآسیب و زیان مؤمنان] مانع می شدیم [پس سهم غنیمت ما را بدهید.] خدا روز قیامت میان شما داوری می کند؛ و خدا هرگز هیچ راه سلطه ای به سود کافران بر ضد مؤمنان قرار نداده است.”

ظاهر این آیه همانطور که از خواندن ساده ترجمه هم به دست می‌آید نشانگر این است که اگر فردی مومن حقیقی باشد، یا به عبارتی دیگر، اگر ایمانش در درجه‌ی بالایی باشد هیچ وقت کفار و دشمنان خدا بر او چیره و مسلط نخواهند شد و ایمان او این اجازه را به او نمی‌دهد که زیردست و ذلیل دشمن خدا بشود.

فقهای گرانسنگ اسلام در طول تاریخ ذیل این آیه و این قاعده فقهی بحث‌ها و تلاش‌های زیادی انجام داده‌اند و برای این قاعده مصادیق و مسائلی را نیز روشن کرده‌اند.

برای نمونه فقها ازدواج یک زن مسلمان با غیرمسلمان را اگر جایز نمی‌دانند از همین قاعده و اصل استفاده کرده‌اند که با این ازدواج یک غیرمسلمان بر یک مسلمان تسلط پیدا می‌کند.

یا برخی معاملات و تجارات با غیرمسلمانان و کفار که مایه‌ی تضعیف مسلمانان شود طبق این قاعده حرام است، مثل ضعیف شدن بازار تولید داخلی و یا باعث تسلط کفار بر مسلمین شود مثل وابستگی به یک محصول خارجی که اضطراب تحریم آن وجود داشته باشد.

برای مطالعه بیشتر برخی از این نظرات و نتیجه‌گیری‌ها را اینجا مطالعه کنید.

“نفی سبیل” در اندیشه امام خمینی رحمه الله

اما بررسی آرای فقهی و سیاسی حضرت امام خمینی رحمه الله ذیل این اصل اسلام، نگاهی فراتر به ما می‌دهد، آنجا که این فقیه عظیم الشأن مساله را خیلی فراگیرتر و جهان شمول تر مطرح و مصادیقی هم در عصر خودش برای آن بیان می‌کند.

 

نمونه تاریخی نگاه فقهی و تمدنی امام در اعتراض به قانون شرم آور کاپیتولاسیون است:

مسلط شدن دشمنان اسلام بر جامعه و حکومت اسلامی در هر زمانی به شکلی خودش را نشان می‌دهد، گاهی در کاپیتولاسیون است، گاهی در به غارت بردن نفت است، گاهی برجام و سند 2030 است، گاهی واردات بی رویه کالاهای خارجی و فلج کردن بازار داخلی است، گاهی در وادادگی فرهنگی و رسانه‌ای به غرب است، گاهی در وابستگی علمی و دانشی به مجامع مثلاً علمی غرب است از جمله تبعیت محض از نظریات و استانداردهای آموزشی و علمی که توسط غرب مطرح می‌شود.

اگرچه که این قاعده بیانگر نفی مطلق ارتباط با کفار و غیرمسلمان نیست لکن باید متوجه باشیم که اصل استقلال و اعتلای اسلام و جامعه‌ی مسلمین، از نوامیس خداوند تبارک و تعالی است که نابودی‌اش برابر با نابودی اصل اسلام است.