حجتالاسلام محمد اسماعیلزاده، موسس نهضت مردمی مکتب اسلامی و از شاگردان آیتالله جوادی آملی حفظهالله و مدرسین موسسه اسراء، در یک کارگاه تخصصی تدبر در قرآن کریم، به تشریح مبانی، تاریخچه، اصول و کاربردهای روش «نمایه زنی» پرداخت. ایشان همچنین به معرفی سامانه «انزلنا» به عنوان نخستین شبکه اجتماعی اشتراکی نمایهزنی قرآن در جهان اسلام پرداخت.
آنچه در ادامه میآید، گزارشی مستند و تفصیلی از مباحث مطرح شده در این کارگاه به همراه فایل صوتی است. (دریافت فایل صوتی)
انقلاب اسلامی معجزه قرآنی عصر ماست
حجتالاسلام اسماعیلزاده سخنان خود را با تبریک ایامالله دهه فجر آغاز کرد و با تأکید بر جایگاه انقلاب اسلامی در احیای فرهنگ قرآنی گفت:
«شاید به جرئت بتوانیم بگوییم بزرگترین معجزهای که در این سالها مشاهده کردیم، پیروزی انقلاب اسلامی بود. به برکت این انقلاب است که امروز مجاهدت مردم غزه، یمن و حزبالله را میبینیم. قدر این انقلاب را باید بدانیم و هر کس به نوبه خود باید در این میدان قدم بردارد.»
وی افزود: «شهدا جان خود را فدا کردند تا ما راحت در مسیر بندگی خدا قدم برداریم. امروز به برکت انقلاب اسلامی، فضای قرآنپژوهی و قرآنخواهی در کشور گسترش بیسابقهای یافته است.»
بررسی روشهای رایج مواجهه با قرآن
حجتالاسلام اسماعیلزاده با اشاره به استقبال عمومی از برنامههای قرآنی در آستانه ماه رمضان، نسبت به خطر «ظاهرگرایی» هشدار داد:
«همه ما حس خوبی نسبت به قرآن داریم؛ ختم قرآن میگیریم، در جلسات قرآن شرکت میکنیم که اینها ارزشمند است. اما وظیفه اصلی ما در مواجهه با قرآن، تدبر است. راهش فقط و فقط تدبر است. تفسیر هم راهش نیست مگر اینکه به تدبر کمک کند.»
وی با انتقاد از عادت رایج مراجعه فوری به تفاسیربه محض مواجهه با قرآن” گفت:
«طلبههای ما تا حرف از قرآن میشود، سریع سراغ تفسیر میروند. این مسئله امروز باید مورد توجه قرار گیرد. مگر خود مفسر چگونه با قرآن آشنا شده؟ او نخست با قرآن انس گرفته، تدبر کرده و سپس ثمره آن را در قالب تفسیر به ما ارائه داده است.»
حجتالاسلام اسماعیلزاده با استناد به آیات «أَفَلَا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ ۚ وَلَوْ کَانَ مِنْ عِنْدِ غَیْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِیهِ اخْتِلَافًا کَثِیرً» (نساء/۸۲) تأکید کرد: «این آیات اختصاص به علما و مفسران ندارد. خطاب احادیث به «معاشر الناس» یعنی همه مردم است(۱). اگر مردم را از تدبر در قرآن بترسانیم، یعنی در قرآن شک داریم.»
تاریخچه روش نمایهزنی
حجتالاسلام اسماعیلزاده با اشاره به سابقه تحصیل خود در درس تفسیر آیتالله جوادی آملی حفظهالله، به صورت مستند تاریخچه شکلگیری روش نمایهزنی را تشریح کرد:
«از سالهای ۱۳۸۷ تا ۱۳۹۲ توفیق حضور در درس تفسیر آیتالله جوادی آملی حفظهالله را داشتم. در سالهای ۱۳۹۱ یا ۱۳۹۲ بود که موسسه اسرا بخش آموزشی خود را راهاندازی کرد و ما به عنوان اولین ورودی این موسسه پذیرفته شدیم. پس از مدتی، مدیریت موسسه از من خواست تا درس «آشنایی با قرآن» را تدریس کنم. اینجا بود که چالش اصلی شروع شد.»
وی درباره این چالش توضیح داد:
«به مدیر موسسه گفتم: هدف شما از آشنایی با قرآن چیست؟ گفتند: میخواهیم یک طلبه با محتوای کلی قرآن از جزء اول تا جزء سیام آشنا شود. گفتم: مگر محتوای قرآن ثابت است که بتوان آن را در یک جزوه یا کتاب خلاصه کرد؟ خود آیتالله جوادی آملی حفظهالله همواره تأکید میکردند قرآن «حبل آویخته» است، نه «حبله انداخته»؛ یعنی یک طرف قرآن به دست خداست و قرآن زنده و پویاست. پس نمیشود مثلا صرفا محتوای ده جزء اول را بیاورم، نمودار کنم و تبدیل به جزوه آموزشی کنم.»
وی افزود:
«به سراغ مقدمات پانزده-شانزده تفسیر شاخص شیعه و سنی رفتم؛ تفاسیری مانند المیزان، صافی، مجمعالبیان، تبیان، تفسیر کبیر و کشاف و … . مقدمات این تفاسیر را با دقت مطالعه کردم. نکته جالب این بود که علامه طباطبایی قدسسره تأکید داشتند: «هر پنجاه سال ما به یک المیزان نیاز داریم.» یعنی با وجود این همه تفسیر، کار تفسیر تمامشدنی نیست. پس چگونه میشود «آشنایی با قرآن» را در یک دوره خلاصه کرد؟ این شد که جوانههای روش نوینی با عنوان «نمایهزنی» در ما ایجاد شد.»
مبانی روش نمایهزنی؛ فطرت، تجلی و کشف تدریجی
حجتالاسلام اسماعیلزاده اشاره کردند که انس و تدبر در قرآن را در ۴ گام در نهضت مردمی مکتب اسلامی طراحی کردهاند که مرحله اول پرداختن به آیات خلقت، مرحله دوم نمایه زنی، مرحله سوم آیات غرر و مرحله چهارم تفسیر ترتیبی است. ایشان در بخش مبانی نظری گام دوم یعنی نمایهزنی گفت:
«نمایهزنی بر سه مبنا استوار است: نخست، زبان قرآن، زبان فطری است. آیتالله جوادی آملی حفظهالله در جلد اول تفسیر تسنیم به تفصیل این موضوع را توضیح دادهاند. دوم، قرآن با «تجلی» بر قلب انسان وارد میشود و سوم، هر انسانی به اندازه ظرفیت وجودی و موقعیت خود از قرآن بهره میبرد.»
وی با تأکید بر مفهوم «اولین تجلی معنایی» ادامه داد:
«وقتی آیهای را میخوانید و معنای آن را میفهمید، نخستین چیزی که به قلب شما خطور میکند، بسیار مهم است. این اولین تجلی، سهم شما از آن آیه در آن لحظه از زندگیتان است. ما متأسفانه از کنار این تجلیات به راحتی میگذریم و اجازه نمیدهیم فکر ما درگیر قرآن شود. این تفاوت اساسی روش نمایهزنی با سایر روشهای تدبر است.»
«شما باید آن برداشت اولیه را در قالبی مختصر و در نهایت سه کلمه ثبت کنید. یک کلمه بهتر از دو کلمه، و دو کلمه بهتر از سه کلمه. جمله ننویسید. این محدودیت واژگانی، ذهن شما را روی اصلیترین پیام آیه متمرکز میکند و از شاخ و برگهای اضافی پرهیز میدهد.»
نمایه زنی تفسیر به رأی نیست؛ تدبر در قرآن است
یکی از پرسشهای اساسی که در این کارگاه مطرح شد، نسبت «نمایهزنی» با «تفسیر به رأی» بود. حجتالاسلام اسماعیلزاده در پاسخ، با استناد مستقیم به دیدگاه امام خمینی قدسسره گفت:
تفکر و تدبر در آیات شریفه را به تفسیر به رأی، که ممنوع است، اشتباه نمودهاند؛ و به واسطه این رأی فاسد و عقیدۀ باطله قرآن شریف را از جمیع فنون استفاده عاری نموده و آن را به کلی مهجور نمودهاند؛ در صورتی که استفادات اخلاقی و ایمانی و عرفانی به هیچ وجه مربوط به تفسیر نیست تا تفسیر به رأی باشد… .
در تفسیر به رأی نیز کلامی است که شاید آن غیر مربوط به آیات معارف و علوم عقلیه که موافق موازین برهانیه است و آیات اخلاقیه که عقل را در آن مدخلیت است باشد؛ زیرا که این تفاسیر مطابق با برهان متین عقلی یا اعتبارات واضحه عقلیه است که اگر ظاهری بر خلاف آنها باشد لازم است آن را از ظاهر مصروف نمود؛ مثلاً در کریمه شریفه وَجاءَ رَبُّکَ و الرَّحْمنُ عَلَی الْعَرْشِ استوی که فهم عرفی مخالف با برهان است، ردّ این ظاهر و تفسیر مطابق با برهان تفسیر به رأی نیست و به هیچ وجه ممنوع نخواهد بود. پس محتمل است، بلکه مظنون است که تفسیر به رأی، راجع به آیات احکام باشد که دست آراء و عقول از آن کوتاه است و به صرف تعبد و انقیاد از خزّان وحی و مهابط ملائکه الله باید اخذ کرد، چنانچه اکثر روایات شریفه در این باب، در مقابل فقهاء عامه که دین خدا را با عقول خود و مقایسات میخواستند بفهمند وارد شده است.»
حجتالاسلام اسماعیلزاده افزود:
«طبق فرموده امام تفسیر به رأی فقط در حوزه آیاتالاحکام ممنوع است؛ جایی که خداوند حکم شرعی مشخصی را بیان کرده و عقل ما به جزئیات آن راه ندارد. اما در مسائل اخلاقی، عرفانی، ایمانی و اجتماعی، نهتنها تدبر جایز، که واجب است. مجتهد هم که فتوای فقهی میدهد، با مقدمات اجتهاد و با احتیاط کامل این کار را انجام میدهد و ما را نیز از فتوا دادن پرهیز دادهاند و فتوای فقهی کار هر کسی نیست.»
ثمرات روش نمایهزنی؛ از کشف سیاق تا تفسیر عینی و مصداقی
حجتالاسلام اسماعیلزاده پنج ثمره اساسی برای روش نمایهزنی برشمرد:
۱. کشف مفاهیم متعدد از یک آیه: «یک آیه میتواند دهها و حتی صدها معنا داشته باشد. این بینهایت بودن معانی قرآن، محدود به زمان و مکان نیست. هر کس در موقعیت خود، فهم خاصی از آیه دارد که همه آنها میتواند درست باشد.»
۲. کشف ارتباط آیات: «وقتی سوره مائده را نمایه میزنید، کم کم متوجه میشوید محور اصلی این سوره «ولایت» است. آنگاه مهمترین آیات ولایت را در همین سوره مییابید و ارتباط آنها را کشف میکنید. قرآن هر جا مفهومی را بیان میکند، مصداق آن را نیز میآورد. قصههای قرآن، مصادیق عینی مفاهیم قرآنی هستند.»
۳. کشف سیاق: «سیاق یعنی کشف فضای کلی آیات. علامه طباطبایی قدسسره در المیزان بر اساس سیاق عمل کرده است؛ گاهی پنج آیه، گاهی سه آیه و گاهی هفت آیه را کنار هم میگذارد و تفسیر میکند. نمایهزنی به شما کمک میکند سیاق آیات را کشف کنید. یکی از برکات مهم این روش، رسیدن به سیاق است.»
۴. کشف مفاهیم جدید: «کسانی مانند حجتالاسلام قرائتی که نکات نو و تازه از قرآن استخراج میکنند، راز موفقیتشان این است که خودشان با قرآن انس گرفته و در آن تدبر کردهاند.»
۵. ارتباط با مسائل روز و مصادیق عینی: «هر آیهای از قرآن را که میخوانیم، برای ما مصداق دارد مخصوصا در مسایل یکی دو سال اخیر؛ از غزه و فلسطین تا جمهوری اسلامی و جبهه مقاومت. انقلاب اسلامی کاری کرد که ما آیات را میفهمیم وگرنه استکبار همه چیز را تحریف میکند.»
کمیت در خدمت کیفیت؛ توصیه به نمایهزنی سورههای طوال
حجتالاسلام اسماعیلزاده با تأکید بر اینکه نباید با یک یا دو آیه کار را شروع کرد، گفت:
«با سورههای کوچک شروع نکنید. با سورههای طوال مانند بقره، آلعمران، نساء و مائده شروع کنید. این کمیت ۱۰۰ تا ۲۰۰ تا ۳۰۰ آیه است که به شما کمک میکند به آن ثمرات اصلی برسید. نذر کنید، قصد کنید و نیت کنید که قبل از ماه رمضان یکی از این سورههای طوال را نمایه بزنید.»
نقد روشهای تدبر فردی و ضرورت حرکت به سوی تدبر جمعی
حجتالاسلام اسماعیلزاده با تاکید بر تدبر جمعی گفت:
«یکی از مشکلات روشهای رایج تدبر این است که غالباً فردی است. اما امروز، بهویژه در انقلاب اسلامی، وظیفه ما این است که این دانش را در جامعه گسترش دهیم. مقام معظم رهبری حفظهالله فرمودند: «یک دانشآموز وقتی به مدرسه میرود باید بداند آمدنش به مدرسه، قطعهای از جدول پیشرفت انقلاب اسلامی است». تدبر فردی شما وقتی در یک بستر اجتماعی قرار میگیرد، تبدیل میشود به قطعهای از قرآنی شدن جامعه.اگر ما در خانه خود نماز میخوانیم، این نباید محدود به خانه بماند. تدبر هم همینگونه است. ما باید جامعه را قرآنی کنیم و از محصول فکر و تدبر جمعی همدیگر بهره ببریم.»
سامانه «انزلنا»؛ نخستین شبکه اجتماعی اشتراکی نمایهزنی قرآن
در بخش پایانی کارگاه، سامانه «انزلنا» به آدرس anzalna.ir به عنوان نخستین سامانه اشتراکی نمایهزنی قرآن در جهان معرفی شد. حجتالاسلام حمید اسماعیلزاده که طراح و مدیر این سامانه است با اشاره به نبود سامانه مشابه گفت:
«ما گشتیم و تا امروز نمونه مشابهی برای نمایهزنی اشتراکی قرآن در جهان پیدا نکردیم. کارهای شخصی برای نمایهزنی فردی وجود دارد، اما سامانهای که جمعی از مسلمانان بتوانند برداشتهای تدبری و فکر شده خود از آیات را به اشتراک بگذارند، وجود نداشت.»
ویژگیهای سامانه انزلنا:
۱. نمایهزنی شخصی: کاربر پس از مطالعه آیه و ترجمه روان، نمایه خود را در قالب حداکثر سه کلمه ثبت میکند.
۲. مشاهده نمایه دیگران: کاربر میتواند نمایههای ثبتشده برای هر آیه توسط سایر کاربران را مشاهده کند.
۳. افزودن نمایه دیگران به مجموعه شخصی: اگر کاربر نمایه کاربر دیگری را بپسندد، میتواند آن را به نمایههای خود اضافه کند.
۴. احصاء فراوانی نمایهها: سامانه نشان میدهد هر نمایه چند بار توسط کاربران ثبت شده است؛ مثلاً «اصرار بر کفر: 150 نفر».
۵. جمعآوری آیات مرتبط: با انتخاب یک نمایه، تمام آیاتی که کاربران با آن نمایه ثبت کردهاند، نمایش داده میشود.
۶. مدیریت نمایهها: کاربران میتوانند نمایههای خود را ویرایش یا حذف کنند.
۷. طراحی مبتنی بر تفکر: در گام اول، نمایههای دیگران نمایش داده نمیشود تا کاربر ابتدا خودش فکر کند، سپس نمایه دیگران را ببیند.
مخاطبین جهانی؛ چشمانداز آینده
طراح سامانه با اشاره به موج گرایش به قرآن در میان غیرمسلمانان پس از طوفانالاقصی گفت:
«در شبکههای اجتماعی غربی و شرقی مانند تیکتاک، موجی از غیرمسلمانان به سمت قرآن آمدهاند. تصاویر دختران بدون حجاب با خالکوبی در حال خواندن قرآن در غزه بازتاب جهانی داشت. اینها قرآن را باز میکنند و میخوانند و میفهمند؛ چون زبان قرآن فطری است. چشمانداز ما این است که سامانه انزلنا روزی به چندین زبان در اختیار مسلمانان و حتی غیرمسلمانان جهان قرار گیرد و به یک «سنت و وقف قرآنی» ماندگار تبدیل شود.»
رمضان؛ ماه مائده الهی
حجتالاسلام محمد اسماعیلزاده در پایان کارگاه با اشاره به فلسفه روزهداری گفت:
«چرا خدا در مهمانی خودش ما را گرسنه و تشنه نگه میدارد؟ چون این گرسنگی ما را آماده میکند تا از مائده الهی استفاده کنیم. مائده الهی چیست؟ قرآن. خدا سفرهای پهن کرده که مواد اصلی آن قرآن است. قرآن به قلب انسان وارد میشود و قلب انسان زمانی آماده پذیرش است که گرسنه باشد. در روایات داریم وقتی سیر باشی، نمیتوانی معارف قرآن را درک کنی. بهره ما از قرآن این نیست که یک ختم قرآن گرفته باشیم یا صد جلسه قرآن شرکت کرده باشیم. بهره ما باید این باشد که چه میزان معنا از قرآن وارد قلبمان شده است. در ماه رمضان امسال حتماً بررسی کنید که آیا این بهره برای شما حاصل میشود یا نه؟»
۱) معاشر النّاس، تدبّروا القرآن و افهموا آیاته و انظروا إلى محکماته و لا تتّبعوا متشابهه، فو اللّه لن یبیّن لکم زواجره و لن یوضح لکم تفسیره إلاّ الّذی أنا آخذ بیده و مصعده إلىّ و شائل بعضده [و رافعه بیدی]و معلمکم: أنّ من کنت مولاه فهذا علیّ مولاه، و هو على بن ابى طالب أخی و وصیّی، و موالاته من اللّه عزّ و جلّ أنزلها علیّ.
رسول خدا صلّى اللّه علیه و اله فرمود: اى مردم! در قرآن تدبّر نمایید و آیات آن را بفهمید و در محکماتش نظر کنید و در پى متشابه آن نروید. به خدا سوگند، باطن قرآن را براى شما بیان نمىکند و تفسیرش را برایتان آشکار نمىسازد مگر این شخصى که من دست او را مىگیرم و او را به سوى خود بالا مىبرم و بازوى او را مىگیرم و با دستم او را بلند مىکنم و به شما اعلام مىکنم که: «هرکس من صاحب اختیار او بودهام، این على صاحب اختیار اوست» ، و او على بن ابى طالب برادر و جانشین من است، ولایت او از جانب خداوند عز و جل است که آن را بر من فرو فرستاده است.
